# Brexit : a phe bai'r Deyrnas Unedig yn cyflymu ei daduniad ei hun... er lles Ewrop ?

- Author(s) : Lilà Schwartz
- Published : 2026-10-26
- Updated : 2026-10-26
- Publisher: PromethEUs, European federalist think tank (https://prometheus-euro.eu)
- Source : https://prometheus-euro.eu/cym/news/brexit-what-if-the-united-kingdom-accelerated-its-own-break-up-to-europe-s-benefit

> Ddeng mlynedd ar ôl y refferendwm ar Brexit, mae dyfodol y Deyrnas Unedig yn destun dadl unwaith eto. Ar 14 Medi 2026, llofnododd yr SNP, Plaid Cymru a Sinn Féin memorandwm yn galw am gryfhau eu cydweithrediad a hwyluso newid cyfansoddiadol yn yr Alban, yng Nghymru ac yng nghyd-destun aduniad Iwerddon. Er bod y mudiadau hyn yn amddiffyn prosiectau gwahanol, mae eu cysylltiad agosach yn codi cwestiwn Ewropeaidd o bwys : a allai Brexit, mewn modd paradocsaidd, agor y ffordd i ehangiad newydd o'r Undeb Ewropeaidd ?

Ar 23 Mehefin 2016, pleidleisiodd 51.9 % o Brydeinwyr dros adael yr Undeb Ewropeaidd. Ond y tu ôl i'r mwyafrif cenedlaethol hwn roedd rhaniad tiriogaethol dwfn : yn yr Alban, roedd 62 % o bleidleiswyr am aros yn yr UE, yn ogystal â 55.8 % yng Ngogledd Iwerddon.1 Ddeng mlynedd yn ddiweddarach, mae cwestiwn eu dyfodol cyfansoddiadol yn dod i'r amlwg eto : mae arolygon a gynhaliwyd rhwng diwedd Mai ac Awst 2026 yn dangos bod « ie » i annibyniaeth yr Alban rhwng 47 a 49 %, o flaen « na » (43 i 45 %), tra bod cefnogaeth i annibyniaeth yng Nghymru (26 % ym mis Ionawr 2026) ac i undod Iwerddon yng Ngogledd Iwerddon (35.8 % ym mis Mai 2026) yn dal i fod yn lleiafrifol iawn.234 Ar 14 Medi 2026, yng Nghaerdydd, llofnododd arweinwyr Plaid Genedlaethol yr Alban (SNP), Plaid Cymru a Sinn Féin memorandwm ar y cyd yn galw am gryfhau eu cydweithrediad a hwyluso newid cyfansoddiadol yn eu tiriogaethau priodol, gan gadarnhau hefyd eu bod am adnewyddu a chryfhau perthnasoedd ag Ewrop, gan ystyried dyfodol o felt o fewn yr Undeb Ewropeaidd.5

Mae'r fenter hon yn codi cwestiwn sylfaenol : a allai Brexit, a oedd i fod i ailddiffinio perthynas y Deyrnas Unedig ag Ewrop, gyfrannu yn y diwedd at ei dadraniad ei hun ac agor y ffordd i aelodaethau newydd o'r UE, gan newid ffiniau'r Undeb felly ?

Rhwng hawliadau annibyniaeth, yr hawl i hunanbenderfyniad a rhwystrau cyfreithiol, byddai datblygiad o'r fath yn dymchwel cydbwysedd gwleidyddol Prydain, ond hefyd rhagolygon sefydliadol ac economaidd yr Undeb. Y ddadl a amddiffynnir yma yw bod y memorandwm yn ffurfio arwydd gwleidyddol cryf, ond bod llwybrau cyfreithiol ac Ewropeaidd y tair cenedl yn rhy wahanol i siarad am ffrynt cyffredin tuag at aelodaeth.

I ddeall y materion sydd ynghlwm wrth yr aildrefnu posibl hwn, mae angen edrych yn gyntaf ar lwybrau hanesyddol yr Alban, Cymru a Gogledd Iwerddon, ynghyd â chanlyniadau Brexit ar gyfer pob un o'r tiriogaethau hyn (I). Yna mae angen archwilio'r uchelgeisiau a'r hawliadau a fynegir yn y memorandwm ar y cyd (II), cyn dadansoddi amodau aelodaeth bosibl o'r Undeb Ewropeaidd a'i chanlyniadau i'r UE (III).

### I. Tri llwybr cenedlaethol yn wynebu Brexit

Mae'r Deyrnas Unedig, a ffurfiwyd yn raddol drwy sawl undeb, yn dwyn ynghyd bedair cenedl sydd â'u hidentitïau hanesyddol a'u dyheadau cyfansoddiadol eu hunain yn gwahaniaethu. Er bod Brexit wedi ailennyn tyndra rhwng Llundain a'r llywodraethau datsganoledig, mae hyn yn rhan o hanes llawer hŷn. Rhoddodd datsganoli, a sefydlwyd ar ddiwedd y 1990au, eu seneddau neu eu cynulliadau a'u llywodraethau eu hunain i'r Alban, Cymru a Gogledd Iwerddon, ond mae materion cyfansoddiadol, gan ddechrau gydag undeb y cenhedloedd, yn dal i fod yn materion cadwedig i San Steffan, sy'n llywodraethu gweddill y dadansoddiad hwn.67

[Graphique interactif — voir la page web]

#### A. Yr Alban, yng nghanol undeb sy'n cael ei herio

Yn annibynnol am sawl canrif, unodd teyrnas yr Alban â Lloegr yn 1707, drwy Deddf Undeb a unodd y ddwy Senedd, i ffurfio teyrnas Prydain Fawr, tra’n cadw rhai sefydliadau nodweddiadol, yn enwedig ei system gyfreithiol, ei hEglwys a'i system addysg. Mae teimlad cenedlaethol yr Alban yn dal i fod yn elfen ganolog o'r ddadl wleidyddol heddiw. Yng refferendwm annibyniaeth 2014, dewisodd 55.3 % o bleidleiswyr aros yn y Deyrnas Unedig, gyda nifer a bleidleisiodd o 84.6 %.8 Ddwy flynedd yn ddiweddarach, pleidleisiodd Pobl yr Alban dros aros yn yr Undeb Ewropeaidd gyda 24 pwynt o flaen Brexit.1 Ailgyfnerthodd y bwlch hwn ddadleuon yr SNP, sy'n cyflwyno annibyniaeth fel modd i alluogi'r Alban i adennill ei lle yn yr UE.

Mae'r cydbwysedd pŵer presennol yn fwy ffavorol i'r rhai sy'n cefnogi annibyniaeth nag oedd yn 2014 heb roi mwyafrif o'r Senedd iddynt ar eu pen eu hunain. Yng nghyfnod etholiadau Mai 2026, enillodd yr SNP 58 o'r 129 o seddi, sef chwe sedd yn llai nag yn 2021, gyda nifer a bleidleisiodd o 53.2 % ; gyda 15 o gynrychiolwyr y Blaid Werdd, mae'r pleidiau sy'n cefnogi annibyniaeth yn adennill mwyafrif felly (73 o seddi).9

[Graphique interactif — voir la page web]

Ond mae rhwystr cyfreithiol yn dal i fodoli : yn 2022, dyfarnodd Goruchaf Lys y Deyrnas Unedig, yn y dyfarniad *Reference by the Lord Advocate* ar 23 Tachwedd, na allai Senedd yr Alban drefnu refferendwm annibyniaeth newydd ar ei phen ei hun.6 O ran barn y cyhoedd, mae arolygon 2026 yn amrywio yn ôl y sefydliadau : mae YouGov ac Ipsos yn dal i roi « na » ar y blaen yn y gwanwyn, tra bod Survation, Find Out Now a Norstat yn gosod « ie » rhwng 47 a 49 % yn yr haf, sef tua 52 % yn erbyn 48 % unwaith y caiff y rhai sydd heb benderfynu eu heithrio.2

[Graphique interactif — voir la page web]

#### B. Cymru, o ymgais am ymreolaeth i annibyniaeth

Wedi'i ymgorffori'n raddol i deyrnas Lloegr yn y 16eg ganrif, drwy Deddfau y Cyfreithiau yng Nghymru 1535 a 1542, mae gan Gymru hunaniaeth ddiwylliannol ac ieithyddol gref. Datblygodd ei hymreolaeth wleidyddol yn ddiweddarach : yn 1997, cymeradwyodd y Cymry o drwch blewyn greadigaeth cynulliad datsganoledig, gyda 50.3 % o'r pleidleisiau, gyda nifer a bleidleisiodd o tua 50 %.10 Yn wahanol i'r Alban, pleidleisiodd Cymru dros Brexit yn 2016, gyda 52.5 % o blaid, yn erbyn 47.5 % dros aros.1 Fodd bynnag, nid yw'r canlyniad hwn yn ei gwneud hi'n bosibl dod i'r casgliad bod y Cymry yn gwrthod pob cydweithrediad Ewropeaidd, er nad oes unrhyw arolwg diweddar yn mesur eu cefnogaeth i aelodaeth Cymru annibynnol. Mae dadleuon am gyllid amaethyddol, datblygu rhanbarthol a pherthnasoedd economaidd â'r UE yn parhau i ysgogi meddwl am ddyfodol y diriogaeth. Mae Plaid Cymru, plaid genedlaetholgar Cymru, bellach yn amddiffyn annibyniaeth a chysylltiad agosach ag Ewrop.

Ni ddylid gosod senario Cymru ar yr un lefel â senario yr Alban, oherwydd bod cefnogaeth i annibyniaeth yn dal i fod yn lleiafrifol : 26 % yn erbyn 54 % mewn arolwg gan YouGov ym mis Ionawr 2026, a 35 % yn erbyn 50 % mewn arolwg gan Redfield and Wilton ym mis Mawrth 2025.3 Serch hynny, rhoddodd etholiadau'r Senedd ar 7 Mai 2026 Blaid Cymru yn y safle cyntaf am y tro cyntaf, gyda 43 o'r 96 o seddi (35.4 % o'r pleidleisiau), o flaen Reform UK (34 sedd). Mae Rhun ap Iorwerth yn arwain llywodraeth leiafrifol, ac mae wedi diystyru refferendwm ar annibyniaeth yn ystod y tymor cyntaf hwn, tra’n cadw’r nod hwnnw yn y tymor hir.11

[Graphique interactif — voir la page web]

#### C. Gogledd Iwerddon, rhwng perthynas â Phrydain a rhagolwg o Iwerddon unedig

A grewyd yn 1921 yn ystod rhaniad ynys Iwerddon, mae Gogledd Iwerddon yn dal i gael ei nodweddu'n fawr gan gydfodolaeth cymunedau sydd â dyheadau cyfansoddiadol gwahanol : mae'r ununionyddion am gadw'r cysylltiad â'r Deyrnas Unedig, tra bod y cenedlaetholwyr Gwyddelig yn amddiffyn aduniad yr ynys. Mae'r cyflwyniad hwn mewn dau gwrs yn dal i fod yn syml iawn, oherwydd bod y gwersyll ununionyddol yn dwyn ynghyd y DUP, yr UUP a'r TUV, ac nid yw rhan o'r etholwyr yn eu diffinio eu hunain fel ununionyddion nac fel cenedlaetholwyr, sy'n cael ei adlewyrchu yn y bleidlais dros blaid Alliance.4 Gosododd Cytundeb Dydd Gwener y Groes yn 1998 seiliau'r broses heddwch a chydnabod egwyddor cydsyniad ym mhob datblygiad yn statws cyfansoddiadol y diriogaeth. Yn 2016, dewisodd 55.8 % o bleidleiswyr Gogledd Iwerddon aros yn yr UE.1 Ar ôl hynny, cymhlethodd Brexit berthnasoedd masnachol rhwng Prydain Fawr, Gogledd Iwerddon a Gweriniaeth Iwerddon, sy'n aelod o'r Undeb. Ceisiodd Fframwaith Windsor (2023) leihau'r anawsterau hyn tra'n cadw'r diffyg ffin ffisegol ar yr ynys.

Daeth Sinn Féin i'r brig yn etholiadau Cynulliad Gogledd Iwerddon yn 2022, gyda 27 o seddi allan o 90, tro cyntaf i blaid genedlaetholgar Wyddelig ddigwydd hynny, ac mae ei is-lywydd Michelle O'Neill wedi bod yn Brif Weinidog er mis Chwefror 2024.12 Fodd bynnag, mae barn y cyhoedd yn dal i fod yn ôl yn sgil y llwyddiant etholiadol hwn : mae arolwg Institute of Irish Studies Prifysgol Lerpwl, a gynhaliwyd ym mis Mai 2026, yn gosod cefnogaeth i undod Iwerddon ar 35.8 %, ei lefel isaf mewn deng mlynedd, o gymharu â 40.6 % yn 2025.4 Yn y cyd-destun hwn, mae Sinn Féin yn amddiffyn aduniad â Gweriniaeth Iwerddon, nod sy'n wahanol i prosiectau'r Alban a Chymru, sy'n codi cwestiwn Ewropeaidd sy'n sylfaenol wahanol.

Felly, er bod y tair cenedl hyn yn rhannu rhai hawliadau heddiw ynghylch hunanbenderfyniad, mae eu llwybrau a'u nodau yn dal i fod yn wahanol. Mae Brexit wedi gwneud y gwahaniaethau hyn yn fwy amlwg, heb ddangos bod mwyafrif o'u trigolion eisiau adael y Deyrnas Unedig bellach : dim ond yr Alban sy'n dod yn agos at hynny, fel y mae'r tabl isod yn ei grynhoi. Mae'r rhan nesaf felly yn archwilio'r memorandwm a llofnodwyd yng Nghaerdydd, ei gynnwys a'i derfynau.

| Cenedl | Pleidlais 2016 dros aros yn yr UE | Cefnogaeth bresennol i newid cyfansoddiadol |
| --- | --- | --- |
| Yr Alban | 62.0 % | 47 % dros annibyniaeth yn erbyn 43 % (Survation, Awst 2026) |
| Cymru | 47.5 % | 26 % dros annibyniaeth yn erbyn 54 % (YouGov, Ionawr 2026) |
| Gogledd Iwerddon | 55.8 % | 35.8 % dros undod Iwerddon (Prifysgol Lerpwl, Mai 2026) |

Nid yw'r cwestiynau a ofynnwyd yr un peth o un genedl i'r llall : mae'r cymhariaeth yn rhoi amcangyfrif, nid mesuriad union gywir.

### II. Cysylltiad agosach gwleidyddol heb brosiect cyffredin

Mae'r tair plaid wedi cymryd cam newydd yn eu cydweithrediad drwy lofnodi, yng Nghaerdydd ar 14 Medi 2026, Memorandum of Understanding, neu memorandwm cyd-dealltwriaeth. Y llofnodwyr yw John Swinney, arweinydd yr SNP a Phrif Weinidog yr Alban, Rhun ap Iorwerth, arweinydd Plaid Cymru a Phrif Weinidog Cymru, a Michelle O’Neill, is-lywydd Sinn Féin a Phrif Weinidog Gogledd Iwerddon, a lofnododd yn eu capasiti fel arweinwyr pleidiau, gan eithrio eu swyddogaethau llywodraethol.5 Mae'r SNP a Phlaid Cymru wedi cydweithio ers amser maith yn San Steffan, lle nad yw Sinn Féin yn eistedd oherwydd ei bolisi o ymatal, fel bod y newydd-deb yn perthyn i gysylltiad y tair plaid mewn un testun. Eu nod : cydlynu eu hymdrechion i gael newid cyfansoddiadol yn eu tiriogaethau priodol ac amddiffyn hawl eu pobl i benderfynu ar eu dyfodol. Mae'r testun yn galw'n benodol ar lywodraeth Prydain i « baratoi ar gyfer, cynllunio a hwyluso » y newid hwn (yn Saesneg, « prepare for, plan and facilitate constitutional change », cyfieithiad yr awdur yn ôl y ddyfyniad a adroddwyd gan ITV News).5

Mae'r cysylltiad agosach hwn yn seiliedig ar ganfyddiad a rennir gan y llofnodwyr : byddai Brexit wedi gwanhau eu heconomïau ac wedi lleihau'r cyfleoedd a gynigir i'w pobl. Diagnosis y pleidiau eu hunain yw hwn, ond mae'n dod o hyd i gefnogaeth yn amcangyfrifon yr Office for Budget Responsibility, sy'n barnu y bydd y cytundeb masnach a chydweithredu yn lleihau cynhycharthedd Prydain o 4 % yn y tymor hir a masnach o tua 15 % o gymharu ag aelodaeth o'r Undeb.13 Mae cost economaidd Brexit yn cael ei ddadansoddi'n fwy manwl yn erthygl PromethEUs [Why the United Kingdom should rejoin the EU](https://prometheus-euro.eu/cym/news/why-the-united-kingdom-should-rejoin-the-eu). Mae'r memorandwm felly yn bwriadu cryfhau eu cydweithrediad mewn tri phrifymaes : datblygu economaidd a'r frwydr yn erbyn anghydraddoldebau, ecsploetio eu hadnoddau ynni adnewyddadwy a pherthnasoedd Ewropeaidd a rhyngwladol. Mae cydweithredu ar ynni yn cynnwys yn bennaf ynni gwynt ar y môr, yn Môr y Gogledd, yn Môr Iwerddon ac yn Môr Celtaidd ; mae'n edrych yn realistig ar gyfer buddsoddiadau, ymchwil a chadwyni cyflenwi, ond mae'n dal i gael ei gyfyngu gan y ffaith bod rheoleiddio ynni yn fater i San Steffan yn bennaf.

Mae prif bwynt y memorandwm yn ymwneud â natur y cydlynu hwn. Er gwaethaf y ewyllys hon i gydweithio, mae'r ddogfen yn cydnabod yn benodol bod y pleidiau yn amddiffyn prosiectau cyfansoddiadol gwahanol. Mae'r SNP eisiau annibyniaeth i'r Alban, Plaid Cymru i Gymru, tra bod Sinn Féin yn amddiffyn aduniad Iwerddon, a fyddai'n golygu atodi Gogledd Iwerddon i Weriniaeth Iwerddon, sydd eisoes yn aelod o'r UE. Nid yw'r memorandwm yn gosod amserlen gyffredin nac arfer unffurf : rhaid i bob cenedl allu penderfynu ar ei dyfodol « yn ei ffordd ei hun ac yn ei hamser ei hun » ("*in its own way and in its own time*").5

Mae'r gwahaniaeth hwn yn sylfaenol, oherwydd nid yw'r rhwystrau cyfreithiol yr un peth. Yn yr Alban, y rhwystr yw un dyfarniad 2022 a grybwyllwyd uchod. Yng Nghymru, byddai angen sylfaen gyfreithiol briodol ac ymyrraeth sefydliadau Prydain ar refferendwm hefyd : mae Deddf Cymru 2017 yn gosod « undeb cenhedloedd Cymru a Lloegr » ymhlith materion cadwedig, felly byddai angen deddf alluogi a fabwysiadwyd yn San Steffan, fel cyn refferendwm yr Alban yn 2014, ac nid yw'r cwestiwn wedi'i benderfynu erioed gan lys.7 Yng Ngogledd Iwerddon, mae Cytundeb Dydd Gwener y Groes yn darparu ar gyfer llwybr democratig tuag at aduniad, gyda phosibl refferendwm ar undod Iwerddon pan fydd yr amodau a nodir yn y cytundeb wedi'u bodloni. Rhaid i Ysgrifennydd Gwladol Gogledd Iwerddon alw'r refferendwm hwn os yw'n ymddangos yn debygol iddo bod mwyafrif o bleidleiswyr am i Gogledd Iwerddon beidio â bod yn rhan o'r Deyrnas Unedig rhagor er mwyn ymjoining Iwerddon unedig, ac ni all drefnu un newydd mewn llai na saith mlynedd ar ôl y un blaenorol.14 Ar yr ochr Wyddelig, mae Erthyglau 2 a 3 o'r Cyfansoddiad yn gwneud aduniad Iwerddon yn amodol ar gydsyniad mwyafrif yn y ddwy awdurdodaeth ar yr ynys, sy'n tybio pleidlais gyfochrog yn y Gogledd a'r De.15

| Cenedl | Rhwystr neu fecanwaith cyfreithiol | Awdurdod sy'n penderfynu |
| --- | --- | --- |
| Yr Alban | Cymhwysedd wedi'i gadw i Senedd Prydain : dyfarniad y Goruchaf Lys ar 23 Tachwedd 2022 | Senedd Prydain (San Steffan) |
| Cymru | Mae undeb cenhedloedd Cymru a Lloegr yn fater cadwedig (Deddf Cymru 2017) ; cwestiwn heb ei benderfynu gan lys | Senedd Prydain, drwy ddeddf alluogi |
| Gogledd Iwerddon | Mecanwaith a ddarperir gan Gytundeb Dydd Gwener y Groes a gan Ddeddf Gogledd Iwerddon 1998 (Atodiad 1) | Ysgrifennydd Gwladol Gogledd Iwerddon, gyda phleidlais gyfochrog yng Ngweriniaeth Iwerddon |

Mae'r memorandwm yn offeryn cydweithredu a phwysau gwleidyddol. Nid yw'n cyhoeddi unrhyw annibyniaeth ac nid yw'n dechrau unrhyw broses ymwahanu. Mae ei gwmpas yn gorwedd yn y ewyllys a ddangosir i gydlynu mudiadau sydd hyd yn hyn wedi cymryd rhan mewn llwybrau gwahanol ac i osod y cwestiwn cyfansoddiadol wrth graidd y ddadl ym Phrydain. Mae'r ymatebion cyntaf yn cadarnhau'r ddarlleniad gwleidyddol hwn. Yn ôl ITV News, mae Downing Street yn nodi bod y Prif Weinidog Andy Burnham wedi ymrwymo i'r Undeb ac na fydd yn cymryd rhan mewn refferenda newydd, gyda llythyr a anfonwyd at John Swinney yn cadw refferendwm yr Alban « oddi ar y terfynau » (« off limits »), er i Mr Burnham sôn yn Tŷ'r Cyffredin am y posibilrwydd o bleidlais newydd os oes « consensws clir » yn yr Alban. Mae Dirprwy Brif Weinidog Gogledd Iwerddon Emma Little-Pengelly (DUP) yn cyhuddo Michelle O'Neill o ddefnyddio swydd y Prif Weinidog er mwyn ei nodau ei hun.165 Nid yw'r adroddiadau sydd ar gael yn nodi, ar y cam hwn, unrhyw ymateb gan lywodraeth Iwerddon na sefydliadau Ewropeaidd.

Tu hwnt i herio trefniant tiriogaethol y Deyrnas Unedig, mae'r testun yn cyflwyno Ewrop fel gorwel gwleidyddol cyffredin : mae'r llofnodwyr yn haeru bod « dyfodol ein cenhedloedd yn perthyn i'r Undeb Ewropeaidd » (« the future of our nations belongs in the European Union »).5 Ond nid yw ewyllys wleidyddol i ymjoining yr UE yn gyfartal â chais swyddogol, ac hyd yn oed yn llai felly aelodaeth sydd wedi'i gwarantu. Dim ond Gwladwriaeth sy meiddio cyflwyno cais o dan Erthygl 49 o Ddisgrifiad/Gytundeb ar yr Undeb Ewropeaidd : na all yr Alban na Chymru wneud hynny tra eu bod yn rhan o'r Deyrnas Unedig.17

Byddai unrhyw annibyniaeth neu aduniad posibl felly yn agor cyfnod o negodiadau cymhleth, gan ymwneud yn benodol â statws rhyngwladol y Gwladwriaethau newydd, eu perthnasoedd â'r Deyrnas Unedig a'u perthnasoedd yn y dyfodol â'r Undeb, sef yn goncrit ar rannu dyled ac asedau, y currency/arian cyfred, y ffin â Lloegr, yr Ardal Teithio Cyffredin ag Iwerddon, ataliaeth niwclear Prydain a leolir yn yr Alban ac aelodaeth o NATO. I'r Saith ar Hugain, byddai angen penderfynu a ydynt yn derbyn aelodau newydd ac o dan ba amodau.

Mae memorandwm Caerdydd felly yn nodi cam gwleidyddol pwysig, heb ragfarnu ei ganlyniad. Mae'n trawsnewid hawliadau cenedlaethol yn prosiect cydweithredu mwy strwythuredig ac yn ail-lansio cwestiwn sy'n mynd ymhell tu hwnt i ffiniau Prydain. Mae'n dal i gael ei archwilio beth y byddai hyn yn ei olygu i'r Undeb.

### III. Aelodaeth a chanlyniadau i'r Undeb Ewropeaidd

#### A. Aelodaeth bosibl, ond sydd ymhell o fod yn awtomatig

Nid oedd Alban annibynnol na Chymru soffren yn cadw statws aelod yn awtomatig fel yr oedd y Deyrnas Unedig yn ei fwynhau. Yn 2012, ysgrifennodd Llywydd y Comisiwn José Manuel Barroso y byddai Gwladwriaeth annibynnol newydd yn dod, oherwydd ei hannibyniaeth ei hun, yn drydydd gwlad mewn perthynas â'r Undeb, a chadarnhaodd llefarydd ar ran y Comisiwn y safle hwn ym mis Mawrth 2017.18 Dylai pob un, mewn egwyddor, fynd drwy'r drefn a ddarperir yn Erthygl 49 o Gytundeb ar yr Undeb Ewropeaidd : cyflwyno cais, negodiadau ar fabwysiadu'r acquis communautaire, cytundeb unfrydol gan yr Aelod-gwladwriaethau a chadarnhau'r cytundeb aelodaeth gan bob un ohonynt yn ôl eu rheolau cyfansoddiadol, sy'n gwneud y broses yn hwy ac yn fwy ansicr na'r negodiadau eu hunain yn unig.19 Nid oes unrhyw ford/cynsail uniongyrchol i Wladwriaeth sy'n dod o ymwahanu Aelod-gwladwriaeth, sy'n gadael yr Undeb heb dhoethineb/athrawiaeth sefydledig ar y cas hwn.

Byddai'n rhaid i'r ymgeisydd hefyd fodloni meini prawf Copenhagen, sy'n gofyn am sefydliadau sefydlog, economi marchnad hyfyw a'r gallu i gymryd yr acquis, gan gynnwys glynu wrth nodau'r undeb gwleidyddol, economaidd ac ariannol.20 I'r Alban, mae'r meini prawf hyn wrth graidd y ddadl bresennol, yn enwedig y diffyg cyhoeddus a'r arian cyfred. Yn ôl adroddiad GERS 2025-26, mae diffyg tybiedig yr Alban yn cyrraedd 10.9 % o'r CDG, o gymharu â 4.2 % i'r Deyrnas Unedig, tra bod y cytundebau yn cadw gwerth cyfeirio o 3 % ar gyfer y diffyg cyhoeddus.21 Mae Aelod-gwladwriaethau newydd yn ymrwymo mewn egwyddor i fabwysiadu'r ewro cyn gynted ag y byddant yn bodloni'r amodau, a fyddai'n codi cwestiwn yr arian cyfred, tra byddai cwestiwn Schengen yn taro yn erbyn yr Ardal Teithio Cyffredin ag Iwerddon.

[Graphique interactif — voir la page web]

Byddai'r amserlen yn dibynnu ar ewyllys pob prifddinas yn y diwedd. Mae unfrydedd yn rhoi hawl feto i bob Aelod-gwladwriaeth, a byddai'r rhai sy'n wynebu hawliadau tiriogaethol mewnol, Sbaen yn cael ei dyfynnu'n reolaidd, yn archwilio'r cynsail yn gofalus. I varnu hyd proses o'r fath, ymunodd Croatia, a oedd yn ymgeisydd yn 2003, yn 2013, ac mae sawl ymgeisydd yng Ngorllewin y Balcanau wedi bod yn aros ers mwy na phymtheg mlynedd.

Byddai senario Gogledd Iwerddon yn wahanol : byddai aduniad â Gweriniaeth Iwerddon yn codi cwestiwn cyfreithiol wahanol, sy'n gysylltiedig â Chytundeb Dydd Gwener y Groes a statws Ewropeaidd yr ynys. Ym nghyfiawn y copa ar 29 Ebrill 2017, gwnaeth y Saith ar Hugain i gofnodi yn nodiadau'r Cyngor Ewropeaidd ddatganiad yn cydnabod bod mecanwaith a cytunwyd arno yn galluogi cyrraedd Iwerddon unedig drwy ddulliau heddychlon a democratig, a bod « holl diriogaeth Iwerddon unedig o'r fath felly yn rhan o'r Undeb Ewropeaidd » (« the entire territory of such a united Ireland would thus be part of the European Union »).22 Mae'r datganiad hwn, sy'n wahanol i'r cyfarwyddiadau negodi a fabwysiadwyd ar yr un diwrnod,23 yn mynegi safle gwleidyddol y Saith ar Hugain, heb werth cytundeb, ac yn gosod y cyfeiriad y byddai negodiad yn debygol o'i ddilyn. Mae'r cyd-destun cyfreithiol yn addas iddo : mae Erthyglau 2 a 3 o Gyfansoddiad Iwerddon eisoes yn anelu at yr ynys gyfan ac mae trigolion Gogledd Iwerddon eisoes yn gallu cael Dinasyddiaeth Wyddelig, ac felly Ewropeaidd.15 Ni fyddai angen trydydd cais : byddai tiriogaeth yr Undeb yn ymestyn i'r ynys gyfan.

#### B. Cynrychiolaeth newydd o fewn sefydliadau Ewropeaidd

Byddai dyfodiad Aelod-gwladwriaethau newydd yn newid y cydbwysedd sefydliadol o fewn yr Undeb. Gallai yr Alban a Chymru amddiffyn eu buddiannau'n uniongyrchol yn Nghyngor yr UE, cymryd rhan yng ngwaith y Cyngor Ewropeaidd a chael cynrychiolaeth yn Senedd Ewrop. Byddent hefyd yn cymryd rhan yn ffurfiad y Comisiwn Ewropeaidd yn ôl y rheolau sy'n berthnasol i'r Aelod-gwladwriaethau : hyd yn hyn, mae gan bob Aelod-gwladwriaeth gomisiynydd, pennaeth Gwladwriaeth neu Lywodraeth yn y Cyngor Ewropeaidd a barnwr yn y Llys Cyfiawnder.

Mae meintiau bras yn galluogi gwerthfawrogi'r pwysau hwn. Mae gan yr Alban tua 5.55 miliwn o drigolion24 a Chymru tua 3.19 miliwn.25 Mae Senedd Ewrop ar gyfer tymor 2024-2029 yn dyfarnu 14 o seddi i Iwerddon, 15 i Slofacia, Denmarc a Y Ffindir, a 12 i Croatia, gwladwriaethau sydd o maint tebyg i un yr Alban, a 12 i Croatia, sy'n fwy poblog na Chymru.26 Fel maint bras, gellir disgwyl felly tua phymtheg o gynrychiolwyr i'r Alban a thua deg i Gymru. Mae'r testun yn trin y ddwy wlad gyda'i gilydd yma, ond mae eu tebygolrwydd yn wahanol iawn : gyda 47 a 49 % o « ie » mewn arolygon diweddar, mae annibyniaeth yr Alban yn dhyfaliad difrifol, tra gyda 26 % mae annibyniaeth Cymru yn dal i fod yn rhagolwg pell.

Gallai'r datblygiad hwn gyfoethogi dadleuon Ewropeaidd, yn enwedig ar bolisïau ynni, morol, amaethyddol a rhanbarthol, p'un a yw'n ymwneud â pysgota ym Môr y Gogledd, ynni gwynt ar y môr, y polisi amaethyddol cyffredin neu'r polisi cydlynol. Ond byddai hefyd yn golygu ail-archwilio dosbarthiad seddi seneddol a chydbwysedd penderfynu. Mae'r cytundebau yn cyfyngu'r Senedd i 750 o aelodau, ynghyd â'i Llywydd, ac yn cymhwyso egwyddor cysylltedd dirywiol, gyda lleiafswm o 6 a uchafswm o 96 o seddi fesul Gwladwriaeth ;27 gan fod gan y Senedd 720 o aelodau er 2024, mae'r ymyl tua deryn/deng ar ugain o seddi, a fyddai'n ddigon mewn egwyddor i'r Alban a Chymru ond a fyddai'n gorfodi ailddosbarthu ar gyfer unrhyw ehangiad arall. Byddai aelodaeth Gwladwriaethau newydd yn newid map Ewrop ac yn dylanwadu ar gyfaddawdau o fewn y Saith ar Hugain.

#### C. Cyfleoedd economaidd, ond hefyd heriau masnachol

Gallai aelodaeth o'r marchnad unigol hwyluso masnach mewn nwyddau a gwasanaethau gydag Aelod-gwladwriaethau eraill, cryfhau cydweithrediad gwyddonol a chaniatáu mynediad i raglenni Ewropeaidd ar gyfer ymchwil a datblygu rhanbarthol. I'r Alban, lle mae ei llywodraeth yn amddiffyn aelodaeth yn y dyfodol yn swyddogol, mae mynd i mewn i'r farchnad unigol fel Gwladwriaeth annibynnol yn cael ei gyflwyno'n benodol fel modd i hwyluso masnach ac atynnu buddsoddiadau. Mae allforion yr Alban yn dangos yr her : yn 2023, cyrhaeddant 93.1 biliwn o bunnoedd, gan gynnwys tua 59.5 % tuag at weddill y Deyrnas Unedig ac 18 % tuag at yr Undeb, ac eithrio olew a nwy,28 a'r cydbwysedd hwn yw'r ddadl a gyflwynir ddosaf gan wrthwynebwyr annibyniaeth. Ar y cam hwn, nid yw'r memorandwm na'r adroddiadau a ymgynghorwyd yn manylu ar unrhyw gynnig ynghylch arian cyfred na ffin.

[Graphique interactif — voir la page web]

Serch hynny, rhaid gosod y manteision posibl hyn mewn perspectif. Byddai Alban sy'n aelod o'r UE a gweddill y Deyrnas Unedig y tu allan i'r Undeb yn amodol ar fframweithiau rheoleiddio a thollau gwahanol. Gallai ffin dollau a rheoleiddio ymddangos rhwng yr Alban a Lloegr. Mae Fframwaith Windsor a'r Ardal Teithio Cyffredin ag Iwerddon yn dangos sut y gellir rheoli ffin rhwng dau gyfundrefn reoleiddio, ar gost rheolaethau a rheolau penodol. Byddai angen i negodiadau ddisgyn hefyd ar gyfraniad i gyllideb Ewrop, cymhwyso rheolau'r farchnad unigol a'r rhwymedigaethau sy'n gysylltiedig ag aelodaeth. Byddai'r Alban yn gyfrannwr net neu'n fuddiolwr o gyllideb Ewrop yn ôl ei hincwm cenedlaethol a'r symiau a dderbynnir o dan y polisi amaethyddol cyffredin a chydlynol, a fyddai'n penderfynu yn y negodiad.

I'r Undeb, gallai dyfodiad aelodau newydd gryfhau ei phresenoldeb yn Môr y Gogledd, ei galluoedd ynni, yn enwedig ynni gwynt ar y môr, ei hadnoddau pysgodfaol a phorthladdol, a'i phwysau diplomatig. Mae'r dimensiwn diogelwch hefyd yn newid y budd strategol : mae ataliaeth niwclear Prydain wedi'i lleoli yn y Clyde, yn yr Alban, mae'r SNP yn gofyn am ei thynnu'n ôl a byddai aelodaeth o NATO yn dod yn destun negodi. Byddai hefyd yn arwain at addasiadau cyllidebol a sefydliadol. Byddai'r fantais yn ffavorol i'r Undeb ar yr amod bod cytundeb blaenorol yn setlo'r ddyled, yr arian cyfred a'r ffin cyn unrhyw aelodaeth ; heb y cytundeb hwn, byddai'r Undeb yn mewnforio anghydfod dwyochrog i'w sefydliadau ei hun.

### Casgliad

Mae Brexit wedi agor dadl ar dadraniad y Deyrnas Unedig, ond nid yw'n ddigon i gynhyrchu aelodaethau newydd. Roedd fod i ailddiffinio perthynas y Deyrnas Unedig ag yr Undeb Ewropeaidd, ac mae ei ganlyniadau yn dal i borthi dadleuon ar ddyfodol cyfansoddiadol ei chenhedloedd. Nid yw'r memorandwm yn newid dim ar y gyfraith, ond mae'n newid y drafodaeth : mae cysylltiad agosach yr SNP, Plaid Cymru a Sinn Féin yn darlunio ewyllys i gydweithio rhwng mudiadau sydd, er gwaethaf nodau gwahanol, yn hawlio mwy o reolaeth dros eu dyfodol gwleidyddol. Mae tri chanfyddiad yn dod i'r amlwg : mae'r memorandwm yn arwydd gwleidyddol, mae'r llwybrau cyfreithiol yn amrywio yn ôl cenedl, ac mae'r canlyniadau i'r Undeb yn dibynnu yn bennaf ar achos Iwerddon ac achos yr Alban.

Gallai annibyniaeth bosibl i'r Alban, i Gymru neu aduniad Iwerddon gael canlyniadau pwysig i'r Undeb Ewropeaidd, o'i chynrychiolaeth sefydliadol i'w pherthnasoedd masnachol. Ond mae'r senarios hyn yn dal i fod yn amodol ar rhwystrau gwleidyddol a chyfreithiol sylweddol, ac ni ellir cymryd unrhyw aelodaeth fel rhywbeth sicr. Senario Iwerddon yw'r un sydd bellaf yn gyfreithiol, gan fod y mecanwaith ymgynghori yn bodoli ac fod y Saith ar Hugain eisoes wedi nodi y byddai'r ynys yn aros yn yr Undeb, er bod cefnogaeth o 35.8 % yn ei wneud yn ansicr. Senario yr Alban yw'r un mwyaf ansicr, oherwydd ei fod yn dibynnu ar gytundeb San Steffan ac atebion manwl ar ddyled, arian cyfred a ffin. Senario Cymru yw'r un mwyaf pell. Nid oes unrhyw refferendwm wedi'i drefnu ac mae Downing Street yn cau'r drws ; gan ystyried y ddeng mlynedd a gymerodd aelodaeth Croatia, mae aelodaeth effeithiol cyn canol y 2030au yn ymddangos yn annhebygol.

Mae'r cwestiwn felly yn mynd ymhell tu hwnt i ddyfodol y Deyrnas Unedig yn unig : i ba raddau y mae'r Undeb Ewropeaidd yn barod i groesawu Gwladwriaethau newydd tra'n cadw ei chydlynoldeb a'i gallu i benderfynu ? Ar amser pan mae ehangu yn dod yn ôl i ganol y ddadl Ewropeaidd, mae'r dhyfaliad hon yn gwahodd meddwl am ffiniau dyfodol yr Undeb a'r cysondeb rhwng yr unfrydedd sy'n ofynnol ar gyfer aelodaeth a'r cyflymder y byddai amserlen wleidyddol Prydain yn ei gorfodi.

Dylai'r Undeb felly egluro o flaen llaw ei hathrawiaeth ar aelodaeth tiriogaeth sy'n dod o Aelod-gwladwriaeth, er enghraifft mewn datganiad gan y Cyngor Ewropeaidd a fyddai'n nodi'r meini prawf sy'n berthnasol, rhan cytundeb gwahanu â'r Deyrnas Unedig a statws y diriogaeth yn ystod y pontio, er mwyn peidio â byrfyfyrio ar y diwrnod pan fydd yr achos yn dod i'r amlwg.

Ar gost economaidd Brexit, sy'n gosod sylfaen dadl Ewropeaidd y tair plaid, mae'r olygyddiaeth yn eich gwahodd i ddarllen, neu ail-ddarllen ein herthygl :

[![](https://prometheus-euro.eu/assets/uploads/cover_20260727204756_0411874ae992fa64.jpg)À lire aussiPam y dylai’r Deyrnas Unedig ailymuno â’r UEDdeng mlynedd ar ôl refferendwm tyngedfennol Mehefin 2016, nid yw’r ddadl dros ddyfodol Ewropeaidd y Deyrnas Unedig bellach yn unig yn fatter o ddyfalu ymhlith damcaniaethwyr. Wrth i gofrestriadau…](https://prometheus-euro.eu/cym/news/why-the-united-kingdom-should-rejoin-the-eu)

## Sources

1. Elise Uberoi, « Analysis of the EU Referendum results 2016 » — https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-7639/
2. Wikipédia, tableau des sondages, « Opinion polling on Scottish independence » — https://en.wikipedia.org/wiki/Opinion_polling_on_Scottish_independence
3. Wikipédia, tableau des sondages, « Opinion polling on Welsh independence » — https://en.wikipedia.org/wiki/Opinion_polling_on_Welsh_independence
4. University of Liverpool, Institute of Irish Studies, « Northern Ireland public opinion survey shows majority wish to remain in UK » — https://news.liverpool.ac.uk/2026/06/08/northern-ireland-public-opinion
5. ITV News (UTV), « Westminster's time is coming to an end, SNP, Plaid and Sinn Féin leaders » — https://www.itv.com/news/utv/2026-09-14/westminsters-time-is-coming-to-an-end
6. ITV News (UTV), « Leaders of Sinn Féin, Plaid Cymru and SNP to sign independence pledge » — https://www.itv.com/news/utv/2026-09-14/sinn-fin-plaid-cymru-and-snp-leaders-to-sign-independence-pledge
7. Supreme Court of the United Kingdom, « Reference by the Lord Advocate of devolution issues under paragraph 34 of Schedule 6 to the Scotland Act 1998 [2022] UKSC 31 » — https://www.supremecourt.uk/cases/uksc-2022-0098
8. Institute for Government, « Welsh independence » — https://instituteforgovernment.org.uk/explainer/welsh-independence
9. Wikipédia, « 2014 Scottish independence referendum » — https://en.wikipedia.org/wiki/2014_Scottish_independence_referendum
10. Andrew Aiton; Andrew Feeney-Seale; Kayleigh Finnigan; Sarah McKay; Iain McIver; Emma Robinson, « Election 2026 (SB 26-26) » — https://www.parliament.scot/chamber-and-committees/research-prepared-for-parliament/research-briefings/2026/5/12/sb-2626/the-result
11. Wikipédia, « 1997 Welsh devolution referendum » — https://en.wikipedia.org/wiki/1997_Welsh_devolution_referendum
12. Wikipédia, « 2026 Senedd election » — https://en.wikipedia.org/wiki/2026_Senedd_election
13. Wikipédia, « 2022 Northern Ireland Assembly election » — https://en.wikipedia.org/wiki/2022_Northern_Ireland_Assembly_election
14. Office for Budget Responsibility, « Brexit analysis » — https://obr.uk/forecasts-in-depth/the-economy-forecast/brexit-analysis/
15. legislation.gov.uk, « Northern Ireland Act 1998, Schedule 1: Polls for the purposes of section 1 » — https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/47/schedule/1
16. Irish Statute Book, « Constitution of Ireland, articles 2 and 3 » — https://www.irishstatutebook.ie/eli/cons/en/html
17. EUR-Lex, « Traité sur l'Union européenne (version consolidée), article 49 » — https://eur-lex.europa.eu/legal-content/FR/TXT/?uri=CELEX:12016M049
18. EUR-Lex, « Traité sur l'Union européenne (version consolidée), article 14 » — https://eur-lex.europa.eu/legal-content/FR/TXT/?uri=CELEX:12016M014
19. Full Fact, « Could an independent Scotland stay in the EU? » — https://fullfact.org/law/can-scotland-stay-in-eu/
20. Commission européenne, Direction générale du voisinage et des négociations d'élargissement, « Steps towards joining » — https://enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/steps-towards-joining_en
21. Commission européenne, Direction générale du voisinage et des négociations d'élargissement, « Conditions for membership » — https://enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/conditions-membership_en
22. Scottish Financial News, « Scottish revenue at £98bn as notional deficit falls » — https://www.scottishfinancialnews.com/articles/scottish-revenue-at-ps98bn-as-notional-deficit-falls
23. Houses of the Oireachtas, « Written answer on the European Council statement on a united Ireland, 2 May 2017 » — https://www.oireachtas.ie/en/debates/question/2017-05-02/632/
24. Conseil européen, « European Council (Art. 50) guidelines for Brexit negotiations » — https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2017/04/29/euco-brexit-guidelines/
25. National Records of Scotland, « Scotland's population reached 5.55 million on 30 June 2024 » — https://nrscotland.gov.uk/publications/mid-2024-population-estimates
26. Welsh Government, « Mid-year estimates of the population: 2024 » — https://www.gov.wales/mid-year-estimates-population-2024-html
27. Wikipédia, « 2024 European Parliament election, composition by member state » — https://en.wikipedia.org/wiki/2024_European_Parliament_election
28. Scottish Government, « Export Statistics Scotland 2023 » — https://www.gov.scot/publications/exports-statistics-scotland-2023/

---
Cite as: Lilà Schwartz, "Brexit : a phe bai'r Deyrnas Unedig yn cyflymu ei daduniad ei hun... er lles Ewrop ?", PromethEUs, 2026-10-26, https://prometheus-euro.eu/cym/news/brexit-what-if-the-united-kingdom-accelerated-its-own-break-up-to-europe-s-benefit